بقلم: امجد علی راجاؔ

ایک دفعہ دا ذکر اے کہ مُک ایک تعلیمی ادارے سنڑ آپڑی سالانہ تقریب بچ بطور مہمانِ خصوصی بلایا۔ ویسے تے مڑی تعلیمی اداریاں نال کج خاص بنڑدی نیں ورے میں چلا گیاں کہ دیخاں کے کردن۔

تقریب دا انعقاد اتنی مہارت نال کیتے دا آسا کہ دیخ کے لگے کہ سارے شہر بلکہ سارے ملخا دی قابلیت اسی سکول بچ اے۔ باقی سکول تے چہخ پیئے ماردن۔ مک لگدے کہ “آرٹیفیشل انٹیلیجنس” دا آئیڈیا بی اسی طراں دے “آرٹیفیشل ٹیلنٹ” شو تو ای کہیدا گیا ہوسی۔

خیر، مصنوئی ٹیلنٹ شو دے آخر بچ مک خطاب جوگے بلایا گیا۔ اتنیاں صِفتاں ، اتنے قُلے بنالے گئے کہ میں شکا بچ پے گیاں کہ کسی ہوری کو نہ بلاندے ہوون، ورے مک ای بلاندے آسے۔ مک تے اس دیہاڑے پتہ لگیا کہ میں تے چنگا پہلا قابل آدمی آں، تے میں ایجیاں ایجیاں صلاحیتاں دا مالک آں جڑیاں کہ مک آپ بی نیں پتہ۔ تے نالے افسوس بی ہویا کہ کاش میں آپڑی زنانی کو بی نال کْن آواں آ تے اس کو بی پتہ لگے آ کہ دنیا بچ مڑی کتنی عزت اْے۔ فر خیال آیا کہ دفع کرو، اس سنڑ کِڑا مڑے کولو پہانڈے کپڑے تْوالنا چھوڑ دینڑے آسے۔

کرسی تو کْن کے مائیک تک اتنیاں تاڑیاں بجیاں کہ میں اسی ویلے فیصلہ کر کدا کہ اج تو بعد مشاعریاں بچ جلنا دی بجائے سکولاں کالجاں بچ مہمانِ خصوصی بنڑ کے جلساں، پاویں جیبیوں پیسے لانڑے پیون۔

آپڑے ملخا دے تعلیمی نظام تا تے میں پہلے ای سڑے بلے دا آساں تے “انا کے منگے دو اکھیاں”۔ خطاب شروع کیتا۔

مڑیو پہراؤ تےاُناں دیؤ پہینڑو۔”

کسی زمانے بچ اسی آزاد قوم آسے آں۔ فر آگئی گوری سرکار. چٹی چمڑی تے ایویں بی اساں لوکاں دی کمزوری ہوندی اے تے اتو کاچریاں اکھیاں۔ او تے غلامی دا طوق گلے بچ پینڑا تو بعد پتہ چلیا کہ کاچری اکھ بےوفا ہوندی اے۔ 

گوری سرکار سنڑ وقتی طور تا نوابیاں شوابیاں بنڈ کے بااثر لوکاں کو قابو کر کہیدا، ورے انہاں سنڑ تے نسل در نسل حکومت کرنی آسی اس کیتے انہاں کو چائی دے آسے ذہنی غلام، جڑے گوری سرکار دی خوشنودی جوگے ہر کم کر ہکن، چھوٹی موٹی، لہوکی پہاری ہر شے چا کنن۔ سدھی گل کراں تے انہاں کو چائی دے آسے کھوتے۔

اساں دے کہوڑیاں دے جینز بچ بےغیرتی دے انجیکشن لا کے انہاں کو کھوتے بنڑانڑاں دے منصوبے تا عملدرآمد شروع ہویا۔ غیرت مند کہوڑے تے غیرت دی موت مر گئے، کج تھْوڑے بوت کھوتے تے بنڑے ورے مچ بڈی تعداد بچ بنڑ گئے کھچر۔

کھچر بی ٹھیک ای آسے ورے قوماں کو نسلی غلام بنڑانڑاں جوگے تے کھوتیاں دی لوڑ ہوندی اے۔ مچ سوچ بچار تو بعد ملکہ برطانیہ کو خط لخیا گیا کہ اِس نسل بچ اساں کو کھوتیاں دی مطلوبہ تعداد نیں مل ہکی کیکہ انہاں بچ کج نہ کج غیرت بی باقی اے تے عقل بی، اس کیتے اساں کو اجازت چائی دی اے کہ اسی انہاں دی اگلی نسل کو کھوتے بنڑانڑاں جوگے آپڑی مرضی دا تعلیمی نظام بنڑانواں، سکول کالج بنڑانواں تے سرکاری نوکریاں دی لالچ بی دیواں تا کہ لوک مدرسیاں دی بجائے اساں دے سکول کالجاں بچ پڑھن۔

اجازت نامہ ملدیاں نال ای کھوتے بنڑانڑاں دیاں فیکٹریاں یعنی سکول کالج بھی بنڑ گئے تے لوک سرکاری نوکری دی لالچ بچ آپڑے جندکاں کو کھوتے بنڑانڑاں جوگے سکول کالج پہیجڑاں لگ گئے۔ 

برطانیہ تو رفلاں دے کارتوس براستہ سمندر آندے آسے تے نمی دی وجہ تو انہاں کو اُلی لگ جلدی آسی، اس کیتے کارتوس دا بارود نمی کولو بچانڑاں جوگے گاں تے سور دی چربی بچ محفوظ کیتا جلدا آسا۔ انہاں کارتوساں کو چک مار کے کھولنا پیندا آسا۔ تے جس ویلے ہندوآں دے موآں بچ گائے ماتا اور مسلماناں دے موآں بچ سور دی چربی گئی تے ڈی این اے  بیچ کیمیکل ری ایکشن ہویا، جیاں لوہے کو لوہا کپدے، ایاں بےغیرتی سنڑ بےغیرتی کو کپیا اور جینز مڑ کے آپڑی جائی آگئے۔ تے فر لوکاں کو سمجھ آئی کہ انہاں گوریاں سنڑ راجیاں مہاراجیاں تے نواباں نال مل کے اساں کو کھوتا بنڑائے دا آسا۔ فر قومی غیرت جاگی اور ایجی جاگی کہ گوری سرکار کو آپڑا بسترا گول تے تکیئے سرہانڑے مول کرکے مڑنا پے گیا۔ گورے تے چلے گئے ورے کھوتے بنڑانڑاں دا نظام اتھا ای چھوڑ گئے۔

گوری سرکار کو اس گلا دا غصہ آسا کہ “اساں دے کھوتے تے اساں کو ای دو لتیاں”؟ انہاں سنڑ دلا بچ خار رخ کہیدی۔ کج مدے بعد “لٹریسی” دے ناں تا انڈیا پاکستان بچ فنڈنگ کرکے آپڑیاں فیکٹریاں دوبارہ بحال کیتیاں، تے ایک دفع فر کھوتے بنڑناں لگ گئے اور تعلیم دا مقصد صرف نوکری رہ گیا۔

نتیجہ اے نکلیا کہ اساں دے معاشرے بچ انسان تے ہن ورے انسانیت نیں، پاکستانی شہریت تے اے ورے احساسِ ذمہ داری نیں، رہنما تے ہن ورے رہنمائی نیں، حکومتاں تے ہن ورے صداقت اور امانت نیں، تعلیم تے اے ورے شعور نیں، معلم تے ہن ورے تربیت نیں، ڈاکٹر تے ہن ورے مسیحائی نیں، پولیس تے ہے ورے قانون دی بالادستی نیں، وکیل تے ہن ورے سچائی نیں، عدالتاں تے ہن ورے انصاف نیں، تاجر تے ہن ورے ایمانداری نیں۔

گوریاں دے نظامِ تعلیم دے ذریعے پہلے بی کھوتے بنڑدے آسے تے ہونڑ بی کھوتے ای بنڑدن، بس فرق صرف اتنا اْے کہ پہلے آلے کھوتے انگریز دے غلام آسے تے ہونڑا آلے کھوتے پیسے دے غلام ہن”۔

معزز قارئین، ایجی پرجوش تقریر سنڑ کے پورے حال بچ ہلا پے گیا۔ کئی لوک مک مْونڈیاں تا چانڑاں جوگے سٹیج تا چڑھ آئے تے میں بھی خوشی خوشی آپڑا آپ انہاں دے حوالے کر چھڑیا۔ لوکاں مک مونڈیاں تا چایا، فر اس کولو بی اُچا کرکے ہتھاں تا چایا، تے چاء چاء کے زمیں تا سٹیا۔ میں جنہاں کو آپڑا گرویدہ سمجھیاں او کھوتے دے پتر دولتیاں مارنا آلے کھوتے نکلے۔ مڑی تھیوری پریکٹیکل بنڑ کے سامڑے آگئی۔

اکھیاں دے نیل، بکھیاں دی سوت، چھ فریکچر، تینتی ٹانکے ٹھیک ہونڑا بچ چھ مہینے لگ گئے۔ باہرا دے زخم تے پہر گئے ورے اندرا دا سے زخم کدے نیں پہریا کہ اس تو بعد کسی تعلیمی ادارے سنڑ مک چیف گیسٹ تے چھوڑو تاڑیاں بجانڑاں جوگے بی نیں بلایا۔

خیر، جو ہونڑا آسا او تے ہوگیا۔ میں مچ ٹہیٹھ پُنڑا کرکے یاراں مہینے اس حادثے کو پہلیا رینداں ورے ساونڑ دے مہینے بچ پرانڑے زخم جاگدن تے مک فر کھوتے یاد آ جلدن۔

پچھلے سال ساونڑا دے مہینے بچ بارش لگی دی آسی تے میں زنانی کولو چھپ کے سگریٹ پینڑاں جوگے باتھروم بچ چلا گیاں، جس دا ناں میں “سوچ گاہ” رخے دے۔ اس دیہاڑے اتنی کہنڑیاں سوچاں بچ ڈب گیاں کہ زنانی بوآ ٹھکور کے بولی، “میں شکرانے دے نفل پڑھ کہیناں یا ہلی جیندے او؟”

خیر “سوچ گاہ” دے اندر اے سوچ آئی کہ کی نہ میں ایک ایجا سکول بنڑانواں جس بچ کھوتیاں کو انسان بنڑایا جلے۔ جذبہ اتنا شدید آسا کہ سوچا سوچا بچ کھوتیاں کو انسان بنڑانڑاں دا پورا طریقہ کار بی سوچ کہیدا۔ فر وار آئی سکول دا ناں رخڑاں دی، تے مک یاد آیا کہ سکولاں کالجاں آلے “انٹری ٹیسٹ” دے ذریعے سارے لائق بچیاں کو داخلہ چا دیندن۔ پچھا بچدن نالائق بچے، تے انہاں بےچاریاں کو کوئی سکول داخلہ نیں دیندا۔ بندہ پْچھے کہ لائق بچیاں کو داخلہ دے کے بورڈ دیاں پوزیشناں دی دوڑ میں شامل ہونڑا قوم دی کِڑی خدمت اے؟ لائق بچے تے ہوندے ای لائق ہن، انہاں کو لائق بنڑانڑاں بچ تساں دا کے کردار اے؟ تے اے گل سوچ کے میں داخلے دا معیار اے رخیا کہ جڑے بچے کو کوئی سکول داخلہ نہ دیوے اس کو میں آپڑے سکولا بچ داخلہ دیساں۔ تے سکول دا ناں رخی “نالائق پبلک سکول”.

نالائق پبلک سکول بچ ساریاں کولو بہڈا نالائق میں آپ آں، اس دی تصدیق کرنا جوگے مڑی زنانی بیتاب بیٹھی دی اے۔ نظم و ضبط رخڑاں جوگے ایڈمنسٹر صاحب بی آرمی دے ریٹائرڈ نالائق افسر ہن، اس دی تصدیق سٹاف کر ہکدے جنہاں کو او ڈنڈا دے کے رختن۔ استاد تے استانیاں بھی نالائق بی ایڈ تے ایم ایڈ ہن تے اردو آلے استادا کولو اسلامیات نہ پڑھالداں تے اسلامیات آلے کولو معاشرتی علوم نہ پڑھالداں، جس استاد دی جس مضمون بچ مہارت اے او اوئی مضمون پڑھالدے۔ اساں دے طلباء و طالبات بی نالائق ہن۔ اسی بورڈ دیاں پوزیشناں دی دوڑ بچ شامل ای ناں اس کیتے اساں تا کسی قسم دا کوئی دباؤ ای نیں۔ اساں دا حدف صرف اور صرف انسان دیاں بچیاں کو کھوتے بنڑناں کولو بچانڑاں اے۔ 

لائق سکولاں اور کالجاں آلے پریشان نہ ہوون۔ جیاں گوری سرکار جوگے کہوڑیاں کو کھوتے بنڑانڑاں بچ مکمل کامیابی حاصل نیں ہوئی، بِچ مُچ سرے کھچر بی بنڑ گئے آسے، اسی طراں مڑے جوگے بھی کھوتیاں کو کہوڑے بنڑانڑاں بچ ٹیم لگسی، فی الحال تے اساں کو بی مچ سرے کھچراں دا سامڑاں کرنا پیندے۔ مثال دے طور تا اس دیہاڑے مڑے سکول دے پنج ست کھچر کہٹھے ہو کے آئے، آخڑاں لگے، “استاد جی، فلانڑے فلانڑے سکول دے جندکاں سنڑ بورڈ دے پیپراں بچ ٹاپ دیاں پوزیشناں چا کہیدیاں ہن، تے اساں دا کے بنڑسی؟

میں جندکاں کو حوصلہ دیا کہ “پریشان ہونڑا دی لوڑ نیں، کدے ملخ دے حالات اے ای رئے تے چھ ست سال بعد او بی تساں نالو بےروزگار ای پھردے ہوسن”۔