دند
بقلم: امجد علی راجاؔ

اج دندا بچ درد اے، تے ہیاں لگدے جیاں انسان دے جینڑاں جوگے ہوا، پانڑی اور لوئی تو بعد ساریاں کولو ضروری شے دند ہوندن۔ بلکہ انسانی بقا دنداں دی بی محتاج اے۔ دندا بچ درد ہونڑا دی وجہ صرف زنانی دا مُکا ای نیں ہوندا اس کیتے دند کڈڑاں دی لوڑ نیں۔

مُکے تو یاد آیا کہ دو جنڑے کہولدے آسے، ہیکی سنڑ دوئے کو تہڑی لائی، “مکا مار کے چونتی دے چونتی دند پہن چھڑ سئیں”. چھڑکانڑاں آلیاں بچو ہیک بولیا، “پہاجی دند تے بتی ہوندن”۔ جنڑا فوراً بولیا “مک پتہ آسا تو بِچ بولسیں، اس کیتے دو دند تڑے بی نال گنڑن”.

آختن کہ مِٹھا دنداں دا دشمنڑ ہوندے، ورے دنداں دا ساریاں کولو بہڈا دشمنڑ ڈاکٹر ہوندے۔ انسان چالی پنجا سال دند سنبھال کے رختے، صبح شام صاف بی کردے، ورے ہیک وار دنداں دے ڈاکٹر کول جُل کے خلائی جہاز آلی کرسی تا بے جلو تو دو منٹ بچ دند باہر پئے دا ہوندے۔ دشمنڑی دی انتہا دیخو کہ ڈاکٹر آختن انسانی جسم بچ دو سو چھ ہڈیاں ہوندیئن، بندہ پُچھے ظالمو اے جہڑے بتی دند ہوندن اے پلاسٹک دے بنڑے دے ہوندن کہ انہاں کو تسی نہ پٹھیاں بچ شمار کردے او، نہ چمڑی بچ شامل کردے او تے نہ ہڈیاں بچ گنڑدے او۔ اتنے سال تے دیارِ غیر بچ بی کوئی گزارے تے اس کو اُتھا دی شہریت تھاء جلدی اے۔ اس کیتے میں مانگ کرداں کہ دنداں کو انسانی جسم دیاں ہڈیاں بچ شمار کر کے انسانی ہڈیاں دی تعداد دو سو چھ دی بجائے دو سو اٹھتی کیتی جلے۔

تے نالے ہندکووان لخاریاں تا بی مانگ کرداں کہ اس گلا دا تحریری طور تا نکھیڑا کیتا جلے کہ “دند کڈڑاں” دا کے مطلب ہوندے؟ عام حالات بچ دند کڈڑاں دا مطلب ہسڑاں ہوندے، جندک یا جندکڑی دند کڈن تے خوشی ہوندی اے کہ ہونڑ رٹی کھانڑاں جوگے ہوجلسن سے ڈبے سے دودھا تے فیڈراں کولو جان چھُٹسی۔ کوئی مخول کر کے دند کڈے تے غصہ آندے، کوئی مکا مار کے دند کڈے تے “کیس” بنڑدے، ڈاکٹر دند کڈے تے “کیش” بنڑدے۔ ورے انہاں ساریاں گلاں جوگے ہیک ہی جملہ کی بولیا جلدے “دند کڈڑاں”؟ اے گل پڑھ کے تسی بی دند کڈڑاں پے گئے او؟

صرف دند ای نیں دنداں دا رنگ بی انسانی زندگی تا مچ اثرپاندے۔ مڑے رشتے دی گل چلدی آسی۔ مک دیخڑاں جوگے سسرالیاں سنڑ کہار ٹاکیا، میں کسی دے آخے تا ٹوسٹ پیسٹا بچ مچ سری لہیدر (ہلدی) پا کے چنگے کرکے دند صاف کیتے، تے سریجیاں دے ٹُر گیاں۔ سریجیاں کو مل کے مُڑیاں تے پتہ چلیا کہ مڑے سورے سنڑ رشتہ دینڑاں تو انکار کر چھڑیئے کہ جندک تے نشوئی اے۔ مڑی ماؤ جہان قسماں کھا دیاں ورے او غصے نال بولے کہ جندکا دے پیلے زرد دند دستن کہ او نشوئی اے۔ سورے دی گل سنڑ کے میں دند کریچتا رہ گیاں۔ فر کوئلیاں نال دند صاف کیتے تے کج نکا جیا فرق پیا۔ ہیک سنگیا کولو زیتون دی مسواک منگالی تے او کھُرکی تہمڑاں دی مسواک بنڑا کے کہن آیا۔ دند تے صاف نہ اوئے ورے واشنگ پوڈر بنڑانڑاں دا دیسی نسخہ دریافت ہوگیا۔ فر مسیتی دا طالب علم مزیفہ کہننا کو آیا تے ہس کے آخڑاں لگیا، “تساں دے دنداں کو تے پیلا یرقان ہوئے دے”، تے نال ای مک تمِرا دی مسواک پکڑال گیا۔ چار دیہاڑے تِمرا دی مسواک کردا رئیاں تے فر کرے جُل کے مڑا رشتہ ہویا۔ اُس ویلے تے میں رشتہ ہونڑا تا مچ خوش ہویاں ورے ہونڑ پچھانداں کہ تِمرا دی مسواک کرنا دی کے لوڑ آسی۔

شکلی دے اعتبار نال دنداں دیاں دو قسماں ہوندیئن۔ ٹُکڑاں جوگے تِرکھّے دند ہوندن تے چبانڑاں جوگے چپھڑے دند ہوندن جنہاں کو ہاڑاں آخیا جلدے۔ ہاڑاں دودھا دے دنداں دیاں بیوہ ہوندیئن تے انہاں دے دارِ دہانی چھوڑنا دے بعد ساری عمر عدت بچ گزاردیئن۔ اتنیاں حیادار ہوندیئن کہ مونہاں بچو انہاں دا جنازہ نکلے تے تاں ای انہاں تا نظر پیندی اے۔ ورے ترکھے دند مچ شوخے ہوندن، گلا گلا تا نمائشی سٹال لا کے بے جلدن۔

اُتلے تَرلے دوآں پاسے دیاں آخری ہانڑاں کو “عقل داڑھ” آخیا جلدے، جہڑیاں کہ تعداد بچ چار ہوندیئن۔ عقل داڑھ تا تعلق واقعی عقل نال ہوندے کہ نیں ہوندا اس بارے بچ علماءِ سائنس دا کوئی تحقیقی فتویٰ تے سامڑے نیں آیا ورے مک اتنا یاد اے کہ جدو میں پہلی عقل داڑھ کہڈالی تے شاعری کرنا شروع کر کہیدی۔ دوئی عقل داڑھ کہڈالی تے ڈرامے لخڑاں شروع کر کہیدے، ترئی عقل داڑھ کہڈالی تے مزاحیہ مضمون لخڑاں لگ گیاں۔ چوتھی ہاڑ نروئی آسی ورے میں اے سوچ کے کہڈال کہیدی کہ کدے لوکاں دیاں گلاں بچ کوئی سچائی ہوئی تے یقیناً میں نقاد بنڑساں۔ آخری عقل داڑھ کہڈال کے میں نقاد تے نہ بنڑیاں ورے شوہالہ بنڑ گیاں۔   

جنڑے دی ہیک زنانی ہوندی اے، تے زنانی دی بی ہیک زنانی ہوندی اے، جس کو جِیب آختن۔ جِیاں زنانی جنڑے 

دے قابو تو باہر ہوندی اے اسی طراں جِیب زنانی دے قابو تو باہر ہوندی اے۔ میں ہیک واری زنانی کو آخیا کہ اللہ پاک سنڑ دنداں دی شکلی بچ جیبا تا بتی پہرے دار بٹھالے دے ہوندن۔ تے اس قدرتی کنٹرول سسٹم کو آپڑا کم کرنا دیندی کر۔ او جوان دی بچی دنداں سمیت جمی دی آسی، آخڑاں لگی، “جِیب کدے بتی دنداں دے قابو نیں آندی تے مڑی کہلی دے قابو کہیاں آ ہکدی اے؟ میں بھی سڑ کے بولیاں “بتی دند ناں، اَٹھائی دند”. اُس کو تے سمجھ نیں آئی ورے تسی تے سمجھ گئے ہوسو۔

دند جنڑیاں دے بی ہوندن، تریمتیاں دے بی ہوندن، ورے محبوبہ دیاں “دندیاں” ہوندیئن۔ تساں بی کدے نہ کدے آخیا ہوسی، مڑا مطلب اے کہ سنڑیا ہوسی کہ “صدقے لگاں انہاں چِٹیاں چِٹیاں دندیاں تا”۔ یا فر ایجی کوئی گل سنڑی ہوسی کہ “جس ویلے تُو ہستی ایں تے تُڑیاں دندیاں سُچے موتیاں کو بی شرماندیئن”۔ اے ہیک نویکلی بحث اے کہ بیاء دے بعد اوئی “دندیاں” او آلے دند بنڑ جلدیئن جنہاں جوگے خونخوار دا لفظ ایجاد ہویا آسا۔

رُٹی چباڑاں تے ناخن ٹُکڑاں دے علاوہ دند کھوڑ پہنڑاں اور بوتل کھولنا دے کم بی آندن۔ ورے چالی سال دی عمری تو بعد بوتل کھولنا یا کھوڑ پہنڑاں کولو پرہیز کرنی چاہی دی ہے، نیں تے چک مارنا دے بعد پتہ لگدے کہ زمیں تا کھوڑ ٹہیٹھے یا دند۔

دنداں دا زیادہ استعمال تریمتیاں کردیئن۔ تہاگہ ٹُکڑاں جوگے قینچی دی جائی دنداں نال ٹُک کہندیئن، کپڑے کو ایک پاسے چک مار کے ایجا ٹُک لاندیئن کہ کپڑا توڑو توڑ نوے دے گنیئے تا چِر جلدے۔ بیاء تو بعد مڑے مشاہدے بچ اے گل بی آئی اے کہ دند عورت دا بہترین ہتھیار بی ہوندن۔

اللہ پاک عیب چھپانڑاں آلی ذات اے۔ ٹھُڈاں دی تخلیق دا ہیک مقصد انسان دے عیب چھپانڑاں بی اے۔ نیں تے انسان دے سامنڑے آلے دو پیلے دند دیخ کے اُسی ویلے پتہ لگ جلے آ کہ جنڑا پوڈر پیندے، تے سارے دند پیلے دیخ کے پتہ لگ جلے آ کہ جنڑا چرس پیندے۔ چٹے دنداں دیاں پیلیاں بِتھاں دیختیاں نال ای پتہ لگ جلے آ کہ جنڑا سگریٹ چھکدے۔ تے بِتھاں کدے ساویاں ہوون آں تے نسوار دا راز بی فاش ہو جلے آ۔

مسلماناں کو مسواک کردیاں دیخ کے کافراں دا اے سوچ کے ہتھیار سٹراں کہ مسلمان لگے دے دند ترکھے کردن، دے واقعات تے تاریخ بچ موجود ہن۔ تے یہودیاں سنڑ مسلماناں دے ترکھے دند کھُونڈے کرنا جوگے حیاتیات ہتھیار (biological weapon) تو متاثر ہو کے دنیا دا پہلا نباتاتی ہتھیار (botanical weapon) بنڑایا، تے اس دا ناں رخیا “پان”۔

پان دے لازمی جُز بچ چُونا، کتھا اورچھالیہ وغیرہ ہوندن جیڑے کہ دنداں کو ایاں گالدن جیاں پپیتا گوشت گالدے۔ برصغیر پاک و ہند بچ اس پان دی مارکیٹنگ کرنا جوگے طوائفاں کو برانڈ ایمبیسیڈر بنڑایا گیا، تے اس دور دے میوزیکل کنسرٹ یعنی مجریاں بچ راجیاں مہاراجیاں تے نواباں دے شایانِ شان ناز و انداز نال سونے تے چاندی دے ورق بچ پان پیش کیتے گئے۔ عوامی سطح تا دیخیا جلے تے اسی لوک تے اوئی کج کردے آں جو اساں دے ملخا دی اشرافیہ کردی اے۔ اس وجہ تُو پان کو اتنی مقبولیت حاصل ہوئی کہ پان برِصغیر دی ثقافت دا حصہ بنڑ گیا۔ تے فر نہ او ترکھے دند رئے تا نہ او مسلمان رئے۔

پان دی وجہ تو مسلماناں کو نقصان تے مچ ہویا ورے انہاں کُکڑیاں کو فائدہ بی ہویا جنہاں کو صرف اس کیتے ذبح کیتا جکدا آسا کہ انہاں دے خون نال محبوب کو خط لخ کے آپڑی محبت دی شدت دا اظہار کیتا جلے۔ پان دی پیک کو بطور خون استعمال کر کے ہزاراں دے حساب تا خط لخے گئے تے ہزاراں دے حساب تا محبوب پھسائے گئے۔ تے دنیا تو کُکڑیاں اور کبوتراں دی نسل کُشی دا سلسلہ بی ختم ہویا۔ 

ورے ظلم اے ہویا کہ یہودیاں سنڑ آنڑ استے ملخا بچ لیبارٹریاں کھولیاں۔ مڑی ہیک محبوبہ سنڑ مڑے خونا نال لخے دے خط موڑ پہیجے، جنہاں نال لیبارٹری دی رپورٹ لگی دی آسی، جس بچ لخے دا آسا، تمباکو، چونا، کتھا اور چھالیہ وغیرہ۔ مڑے لنگوٹیئے سنگیا دی محبوبہ سنڑ بی خونا نال لخے دے خط موڑ پہیجے، تے نال لیبارٹری دی رپورٹ لگی دی آسی جس بچ لخے دا آسا “غیر انسانی خون”. تے نال ہیک رقعہ بی آسا، جس بچ مڑے سنگیا دی شان بچ “غیر انسانی” القابات لخے دے آسے۔

لختیاں لختیاں ایویں خیال آیا کہ انسان نکیاں جدو دودھ پیندے تے اس تے دند دودھا دے ہوندن، ورے جدو انسان بہڈا ہوندے تے اس دے دند چاء دے کی نیں ہوندے؟ فر خیال آیا کہ دودھ پینڑاں تو بعد دودھا دے دند ٹہے جلدن، اس مطابق تے فر چاء دے دند، قہوے دے دند، شربتی دے دند، لسی دے دند جمدے ریون آ تے ٹہیندے ریون آں۔ ہئیاں تے انسان ساری زندگی بچپنا، جوانی، بہڈیواں، بچپنا، جوانی، بہڈیواں ای کھیڈدا ریوے آ۔ تے نالے کیلشیئم دی کمی بی۔

دند مسلمان تے نیں ہوندے ورے فر بی فرقیاں بچ بنڈے دے ہوندن۔ کج فرقیاں یعنی قّسماں دا تعارف پیش اے۔

شاطر دند

شاطر دند ہانڑاں اور ترکھے دنداں دے بشکار چاچا کیدو نالو نکھیڑا پائی رختن، تے اُس دی کھونڈی نالو چونگلے ہوندن۔ انگریزی بچ جنہاں کو “شارپ ٹیتھ” آختن۔ ایجے دنداں آلیاں کو چلاک، مکار تے شاطر آخیا جلدے۔ اوہو، کدے تساں دے دند بی ایجے ہن تے فر۔ ۔ ۔ ۔ ایجے دنداں آلے لوکاں کو مچ ذہین، قابل تے حاضر دماغ آخیا جلدے۔

ڈرائکولا دند

ڈرائکولا دند شاطر دند ای ہوندن ورے زنانیاں دے مُنہاں بچ ہونڑا دل وجہ تو خونخوار ہو جلدن تے ہر ویلے جنڑے دا لئو (لہو) چوسڑاں جوگے چُکے دیندے ریندن۔

جگالی دند

جگالی دند ویلا ہنڈانڑاں جوگے ہوندن۔ جس ویلے کوئی کم نہ ہووے اے جگالی کرنا لگ جلدن، پہانویں اور کاہ ہووے یا چنگم۔

پکے دے دند

“پکے دند” تے “پکے دے دند” بچ فرق ہوندے۔ پکے دند دودھا دے دنداں دی قربانی دا پھل ہوندن۔ ورے پکے دے دن جدوں مچ پک جلدن تے انہاں کو کیڑا لگ جلدے، اس کیتے کیڑہ لگے دے دند “پکے دند” نیں ہوندے بلکہ ” پکے دے دند” ہوندن۔

موسیقار دند

اے دند عام طور تا بچیاں کول ہوندن۔ راتی سُتے دیاں ہیاں بجدن کہ طبلہ بی کے بجدا ہوسی۔ طبلہ کدے سولہ ماترے تانڑوں جلدے تے اے بتی ماترے ٹپے دے ہوندن۔ تے موسیقی کو مزید دردناک بنڑانڑاں جوگے “کرچ کرچ” دے ساؤنڈ افیکٹ دا اضافہ بی کیتا جلدے۔ 

خیر میں گل کردا آساں کہ مڑے دندا بچ درد آسا۔ آج دنداں دے مچ ڈاکٹروں کول پھریاں ورے اتنے مہینگے کہ میں آپڑے آپ کو او سیاستدان سمجھڑاں لگ پیاں جہڑا علاج کرانا جوگے لندن چلا گیا ہووے تے ڈاکٹراں کو پتہ ہووے کہ موٹی ثامی آئی اے۔ ڈاکٹراں سنڑ دسیا کہ دنداں دا علاج ہوندا ای مہینگے۔ ہیکی ڈاکٹر نال تے منہ ماری بی ہوگئی۔ او ظالم دیئو بچیو، میں دندا دا علاج کرالنا جوگے آیاں “سی سیکشن” کرالنا جوگے نہ آیاں۔

خیر ہیک سستا ڈاکٹر مل ای گیا۔ دندا دا ایکسرے کہڈال کے اس سنڑ غور نال معائنہ کر کے آخیا کہ تساں دا دند کیڑے سنڑ اتنا کھا چھوڑیئے کہ اس دندا دی فلنگ ہو ہکدی اے تے نہ روٹ کنال ہو ہکدی اے، اے دند تے کہڈڑاں پیسی۔ میں بی پھِر پھِر کے ہوٹے دا آساں، آخیا کہ کہڈ چھوڑو۔ ڈاکٹر سنڑ ٹیکہ لا کے دند کہڈ چھڑیا۔ دند کہڈدیاں ویلے سُن ہونڑاں دی وجہ تو مک پتہ نیں چلیا ورے کہڈالنا دے بعد میں دند دیخ کے پِٹ گیاں۔ مڑا اُتلا دند کھاتے دا آسا تے ڈاکٹر سنڑ ترلا کہڈ ماریا۔ مڑے احتجاج اور خصوصاً احتجاجی الفاظ تا ڈاکٹر کہبرا گیا تے نکا جیا ایکسرا ہیک واری فر چا کے دیخیا۔ آخڑاں لگیا کہ دند تے اے ای کہڈڑاں آسا۔ میں اُستے ہتھا بچو ایکسرا کہن کے سدھا کر کے اس کو پکڑا لیا تے ڈاکٹر پریشان ہوگیا۔ کج دیر سوچتا رئیا تے فر ہس کے بولیا، ” ترلا دند تا کہڈیئے کہ کیڑا ترلے دندا تا کھل کے اُتلے دندا کو کھاندا آسا۔ اُستے کھلنا دی جا ای نیں رئی تے ہونڑ او اُتلے دندا کو چک کیاں مارسی”.